Making Living Ruins: Memory, Decay, and Return in Neyshabur Rural Building Culture

Year: 2026-now

Location: Neyshabur, Khorasan Razavi, Iran

Keywords: rural futures, earthen architecture, kāhgel / straw-clay construction, rural building cultures, childhood and architecture, play landscapes, ruins and decay, adaptive decay, rural material ecology, more-than-human architecture, post-use architecture, architecture of disappearance

 

My father had a farm in Neyshabur. We spent weekends and summers on that farm. The farm used traditional irrigation, and there were people we called abgir. Their role was close to an irrigator or mirab, the person responsible for distributing and directing water, but in our language we called them abgir. They were contract workers, but their work had real expertise. Their expertise was knowing how to guide water through the small irrigation furrows that ran between the rows of wheat and barley.

Across the field, small irrigation channels had been drawn between the rows of wheat and barley, and water moved through them. The abgir would change the path of the water with a shovel. In one place he would block the water, in another he would open a path for it, and he would send the water into the furrows and irrigation channels of the wheat fields and barley fields. This furrow-and-ridge irrigation, with its narrow channels and earthen ridges between them, was part of the constant image of the land.

The planting of wheat and barley, if I remember correctly and if we check it against the agricultural calendar of the region, was probably mostly a fall planting. So what I remember seeing in the summer was probably the season of ripening, the last rounds of irrigation, or the time close to harvest. But the land did not only have wheat and barley. One part had alfalfa, another had a different crop, another had wheat and barley. In spring and summer, because different things were being cultivated in the field, the abgir was always present there in some way.

The weather in Neyshabur can get very hot. The sun can be very intense. The abgir would build a series of very small temporary wooden structures for himself, something like a desert hut, a tiny temporary shelter in the field. It was so small that you had to bend down to go inside.

Usually he would first level the ground beneath it. With his shovel, he would take mud from beside the irrigation channels, from the mud and water along the little ditch. He would pour that mud onto the ground and make a small, flat earthen base, maybe about 1.2 meters by 1.2 meters, maybe 1.5 by 1.5 meters. Then he would arrange the pieces of wood in a way that locked them into each other and formed a small structure. On top of that he would place brush, straw, and thinner pieces of wood to create shade. It was a mini-gazebo, a mini-building, a very temporary wooden desert hut in the field.

The abgir would eat his breakfast there, eat his lunch there, and when it got very hot during the day, he would go under this structure to escape the heat. He would sit in the shade, drink a sip of water, or make tea.

Making tea was important, because in front of these temporary wooden structures there were almost always traces of fire-brewed tea. There would be a bit of charcoal and ash, and you could tell that someone had made a fire there. It was as if even when the abgir himself was not there, the trace of his presence remained: fire, ash, tea, shade, and the shovel he used both to move water and to take the mud for building this small hut from beside the irrigation channel.

When I went to our field, I was maybe ten or twelve years old. Sometimes these walks became long. Just imagine it: I would walk through a field of wheat or barley and everything was golden, a golden velvet surface, deep yellow and gold, stretching into the distance. This yellow stood in contrast with an incredibly blue sky, a sky so blue and clear that there was not a single cloud in it.

A breeze would come, and from the movement of the wheat or barley grains, from the way they trembled inside their husks and sheaths, a hiss hiss sound would come out. A fine rustling sound, something like a cricket, but not exactly a cricket: hiss hiss hiss, continuous and soft. In that yellow and blue landscape, there was almost no sound except this one: the sound of wind passing through that yellow velvet and shaking the grains inside their husks.

We also had a dog called Shabnam’s Grandchild. Poor thing, he did not have a name of his own. He was a red dog who looked like a fox, with a soft, thick white collar, white paws, and a white tip on his tail. His black lips always looked like they were smiling, and he had the kindest eyes. As we walked along the water channel toward the far end of the field, Shabnam’s Grandchild would come with us. Sometimes he would go into the channel and come back out, and his wet pawprints would remain in front of us on the stony, dusty ground.

Sometimes, when it was very hot, I would go under these temporary structures and lie down. These huts were so small that my feet would stay outside. My body was in the shade, but my feet extended beyond the hut. As I lay on my back, I would look up at the ceiling. The ceiling was very low, and through the gaps between the pieces of wood and brush, sunlight came down in small points. There were little openings where the light would break through.

I had to move my head in just the right way so I could enjoy the glitter of the sunlight without letting it fall directly into my eyes. Maybe for ten minutes, maybe fifteen, maybe twenty, I would lie there on my back. Outside, there was that yellow and golden field, that blue sky, that hiss hiss sound coming through the wheat and barley, and Shabnam’s Grandchild lying outside the hut.

When the abgir’s work was finished, usually after the irrigation work was done, these structures would be taken apart. This was always very interesting to me: the way these structures came and went. I paid attention to their coming and going. For a short time they were there in the field, and then they were not. It was as if they arrived with the work of the abgir, lived with the act of irrigation, and when the work was over, they were gathered up and left the farm.

Another interesting part was that the nearby villages and hamlets had a kind of constructional relationship with these huts. When I think about it carefully, I can see that the way these temporary huts were built, and the techniques behind them, were very similar to the permanent houses in those surrounding villages. They were almost like small, temporary prototypes of those houses.

Those permanent houses were usually built with mud and straw-clay. They had earthen walls. For the roof, they would place a series of wooden beams, put boards between them, spread straw over them, and then cover the roof with mud or a straw-clay plaster. Those houses were fixed, and people lived in them for a long time. But those small desert huts of the abgir seemed to belong to the same family. It was clear that they came from the same family of building, only smaller, more temporary, and lighter.

They were similar both in material and in technique. The same wood, the same mud, the same straw and brush, the same use of whatever was close at hand. Even the earthen base of the hut was made from the same mud the abgir lifted with his shovel from beside the irrigation channel. The same shovel he used to change the path of water was also the shovel he used to pick up the mud and make the flat base beneath the hut.

And when the day ended, or when the irrigation work was finished, that earth was taken back and returned to the same irrigation channels and furrows it had come from. It was as if these structures were borrowed from the land and then returned to the land again.

This was true of the more permanent straw-clay houses too. They were also made from the soil around them, soil mixed with straw and water. I remember that when the soil was dug out, something like a mud pit or a small basin would form, a place where the earth was soft. Then the workers would pour water into that pit, add straw, and a few people, with their pant legs rolled up, would step into the pit and knead the mud with their feet until it was worked and ready for building. I remember that when they pulled their bare feet out of the mud, it made a big kissing sound.

In that village, there were also a series of abandoned straw-clay structures. Some were the remains of horse stables, some were just fragments of walls, and some were buildings that were no longer used. There were also qanats that had dried up and left behind a series of dry, collapsed vertical shafts, the wells along the qanat route that marked the ground from around the mother well to the qanat outlet. All of these were wonderful for us because we could climb on them, jump down from them, or slide on them. Their scale worked with the scale of our bodies. You could dig a foothold into them with the tip of your shoe. Most importantly, when you sat on these structures, there was always a soft layer of earth between you and the building. It was nothing like sitting on a rough concrete block or a hot steel beam. These straw-clay structures were strangely both strong and soft, and child-friendly.

These straw-clay houses and buildings, as long as someone lived in them, seemed to be in a constant relationship with people. They had to be cared for. If a crack appeared somewhere, you had to seal it with mud. If rain damaged part of the wall or roof, you had to run your hand over it again, apply a layer of plaster or mud, and repair it. It was a reciprocal relationship: the building took care of people, gave them shade, shelter, and home; people also had to take care of the building. You could even say it was a kind of living domestic creature, something like a pet, that lived with you if you paid attention to it, and if you neglected it, slowly let itself go and returned to the earth.

That is why, when no one lived in them anymore, these buildings became abandoned, but their abandonment was not like the abandoned buildings of today. Over time they disappeared, softened, settled down, and gradually became part of the earth again.

In short, this earthen and straw-clay built landscape, including houses, stables, qanats, vertical shafts, and the dried traces of water, even when ruined and unused, was still part of the nature and landscape of the village. Hoopoe birds laid their eggs inside their holes. In spring, because of the rain, wild tulips grew on them, the kind with black centers and red petals. In fall, they became a camel-colored velvet, made of the color of the earth, the color of dry grasses, and the same golden fields of wheat and barley.

Let’s set this aside for now. I will come back to it.

We also had a house in Mashhad, a larger city with a population of several million. We spent holidays and summers in Neyshabur, but school was in Mashhad, so our main home was in Mashhad. Directly across the street, maybe five meters from the apartment where we lived, there was a three- or four-story building with steel columns and bare brick walls. It was as if the client had run out of money and had left the building suspended in a limbo of incompletion.

Piles of sand, lime, and some tools like wheelbarrows and buckets were scattered messily around the building. During the entire time we lived in that neighborhood, it stayed that way. What I mean is that, unlike the temporary and permanent structures of the village, which both appeared to be and actually were part of the nature and landscape around them, this steel and brick building was like a spaceship from another planet that had landed in our neighborhood.

And unlike the abandoned structures in the village, which were shuffled into the other elements of the village landscape, this building shouted that it was abandoned, maybe dangerous, maybe haunted. And this has more or less been my experience of most of the architecture I have seen throughout my life, and later as well.

The relationship between building and life is a strange thing. How a building relates to your childhood body, your young body, your middle-aged body, and your aging body. Whether it scratches your palm when you touch it, or whether it feels like placing your hand on the back of a cow or a horse. Whether, when it cracks, you can put a kind of balm on it and close the crack with the same soil. Whether you can rub plaster or mud over its head with your hand so the rain will not hurt it. Whether flowers and plants can grow from it in spring. Whether, when it becomes abandoned, it can lie down on the ground and slowly dissolve into it.

I do not want to make this romantic or nostalgic. But if even a little of the experiences I have shared with you resonate, then I want to ask this question: what has contemporary construction given our children in exchange for everything it has taken from them? What is our children’s relationship with the wall? With the roof, with the stair, with the building across from the house, beside the house, behind the house?

The houses of today owe something to our children.

​​

​

پدر من یک مزرعه در نیشابور داشت. ما آخر هفته‌ها و تابستان‌ها را توی این مزرعه می‌گذراندیم. مزرعه آبیاری سنتی داشت و آدم‌هایی بودند که ما به آن‌ها آبگیر می‌گفتیم؛ چیزی نزدیک به آبیار یا میراب، ولی در زبان ما همان آبگیر بود. این‌ها کارگرهای قراردادی بودند، ولی کارشان تخصص داشت؛ تخصصشان این بود که چطور آب را هدایت کنند توی جویچه‌های آبیاری که بین ردیف‌های گندم و جو کشیده شده بود.

توی زمین، جویچه‌های کوچکی بین ردیف‌های گندم و جو کشیده بودند و آب از آن‌ها رد می‌شد. آبگیرها با بیل مسیر آب را عوض می‌کردند؛ یک جا جلوی آب را می‌بستند، یک جا راهش را باز می‌کردند، و آب را می‌انداختند توی جویچه‌ها و شیارهای آبیاریِ گندم‌زار و جو‌زار. این آبیاری جوی و پشته‌ای، با همان شیارهای باریک و پشته‌های خاکی بینشان، بخشی از تصویر همیشگی زمین بود.

کشت گندم و جو، اگر درست یادم باشد و اگر با تقویم کشاورزی منطقه چک کنیم، بیشتر کشت پاییزه بوده؛ یعنی چیزی که من در تابستان می‌دیدم احتمالاً فصل رسیدن، آبیاری‌های آخر، یا نزدیک برداشت گندم و جو بود. ولی زمین فقط گندم و جو نداشت. یک جا یونجه داشت، یک جا زرع دیگری بود، یک جا گندم و جو کشت شده بود. در بهار و تابستان، چون توی زمین چیزهای مختلفی کشت می‌شد، آبگیر همیشه به شکلی در زمین حضور داشت.

هوای نیشابور خیلی می‌تواند گرم شود. آفتاب خیلی می‌تواند شدید باشد. آبگیر برای خودش یک سری سازه‌های چوبی موقت خیلی کوچک می‌ساخت؛ چیزی شبیه کومه‌ی صحرایی، یک آلونک خیلی کوچک و موقت سر زمین. آن‌قدر کوچک بود که باید حتماً خم می‌شدی تا بروی داخلش.

معمولاً اول زمین زیر خودش را صاف می‌کرد. با بیل از همان گل کنار جویچه‌ها برمی‌داشت؛ از گل و آبی که از جوی رد می‌شد. آن گل را می‌ریخت روی زمین و یک زیرسازی گلی و سطح صاف کوچک درست می‌کرد؛ شاید حدود یک متر و بیست در یک متر و بیست، شاید یک متر و نیم در یک متر و نیم. بعد چوب‌ها را طوری به هم می‌چید و توی هم قفل می‌کرد که یک سازه‌ی کوچک درست شود. رویش خاشاک، کاه، و چوب‌های ظریف‌تر می‌گذاشت تا سایه بگیرد. یک مینی‌آلاچیق بود؛ یک مینی‌ساختمان، یک کومه‌ی صحراییِ چوبی، خیلی موقت، سر زمین.

آبگیر صبحانه‌اش را آنجا می‌خورد، ناهارش را آنجا می‌خورد، و وقتی در طول روز خیلی گرم می‌شد، می‌رفت زیر این سازه و از هرم گرما فرار می‌کرد. می‌رفت زیر سایه، یک جرعه آب می‌خورد، یا چایی درست می‌کرد.

چایی درست کردن مهم بود، چون جلوی این سازه‌های موقت چوبی تقریباً همیشه آثار چای آتشی بود. یک مقدار زغال و خاکستر بود و معلوم بود آنجا آتشی روشن کرده بوده. انگار حتی وقتی خود آبگیر آنجا نبود، رد حضورش مانده بود: آتش، خاکستر، چای، سایه، و بیلی که با آن هم آب را جابه‌جا می‌کرد و هم گلِ ساختن این کومه‌ی کوچک را از کنار جویچه برمی‌داشت.

وقتی من سر زمینمان می‌رفتم، شاید ده دوازده سالم بود. بعضی وقت‌ها این قدم زدن‌ها طولانی می‌شد. فقط فکرش را بکن: من از بین مزرعه‌ی گندم یا جو رد می‌شدم و همه‌چیز طلایی بود؛ یک سطح مخمل طلایی، طلایی و زرد پررنگ، کشیده شده تا دوردست. این زردی در کنتراست بود با یک آبی فوق‌العاده آبی در آسمان؛ آسمانی که یک تکه ابر هم تویش نبود.

یک نسیمی می‌آمد و از تکان خوردن دانه‌های گندم یا جو، از لرزیدنشان توی پوسته و کلاف خودشان، یک صدای hiss hiss بیرون می‌آمد. یک صدای خش‌خشِ ریز، چیزی شبیه صدای جیرجیرک، ولی نه کاملاً جیرجیرک؛ hiss hiss hiss، پیوسته و آرام. توی آن منظر زرد و آبی، تقریباً هیچ صدایی نبود جز همین صدا: صدای بادی که از لای آن مخمل زرد رد می‌شد و آن دانه‌ها را توی پوسته‌شان می‌لرزاند.

یک سگی هم داشتیم به اسم نوه‌ی شبنم. خودش بیچاره اسم نداشت. یک سگ قرمز بود که شبیه روباه بود، با طوق سفید نرم و پرپشت، و پاها و نوک دم سفید. لب‌های سیاهش دائماً در حال خنده بود و مهربان‌ترین چشم‌ها را داشت. ما که در راه جوی آب به سمت تهِ زمین قدم می‌زدیم، نوه‌ی شبنم هم می‌آمد؛ گاهی می‌رفت داخل جوی و می‌آمد بیرون، و رد پاهای خیسش جلوی ما روی زمین سنگی و خاکی می‌ماند.

بعضی وقت‌ها که خیلی گرم بود، می‌رفتم زیر این سازه‌های موقت و دراز می‌کشیدم. این کومه‌ها این‌قدر کوچک بودند که پاهایم بیرون می‌ماند. بدنم زیر سایه بود، ولی پاهایم از کومه بیرون می‌ماند. همان‌طور که به پشت دراز می‌کشیدم، به سقف نگاه می‌کردم. سقف خیلی کوتاه بود، و از لابه‌لای چوب‌ها و خاشاک، آفتاب به شکل یک سری نقطه‌های کوچک می‌آمد پایین. روزنه‌هایی بود که نور از تویشان می‌زد بیرون.

باید سرم را یک‌جوری تکان می‌دادم که بتوانم از درخشش آفتاب لذت ببرم، ولی نور مستقیم توی چشمم نیفتد. شاید ده دقیقه، یک ربع، بیست دقیقه همان‌جا به پشت دراز می‌کشیدم. بیرون، آن مزرعه‌ی زرد و طلایی بود، آن آسمان آبی بود، آن صدای hiss hiss از لای گندم‌ها و جوها می‌آمد، و نوه‌ی شبنم هم بیرون کومه دراز کشیده بود.

وقتی کار آبگیر تمام می‌شد، معمولاً بعد از تمام شدن آبگیری، این سازه‌ها جمع می‌شدند. این برای من همیشه خیلی جالب بود: اینکه این سازه‌ها چطور می‌آمدند و می‌رفتند. من به آمدن و رفتنشان توجه می‌کردم. یک مدت کوتاه سر زمین بودند، بعد نبودند. انگار با کار آبگیر می‌آمدند، با آبگیری زندگی می‌کردند، و وقتی کار تمام می‌شد، جمع می‌شدند و از مزرعه می‌رفتند.

قسمت جالب دیگر این بود که روستاها و ده‌های اطراف هم یک جورهایی از نظر ساخت با این کومه‌ها نسبت داشتند. وقتی خوب بهش فکر می‌کنم، می‌بینم نحوه‌ی ساخت و تکنیک‌های ساخت این کومه‌های موقت خیلی شبیه خانه‌های دائمی همان ده‌های اطراف بود؛ تقریباً مثل یک پیش‌نمونه‌ی کوچک و موقت از آن‌ها.

آن خانه‌های دائمی معمولاً با خاک‌گل و کاهگل ساخته می‌شدند. دیوارهای خاک‌گلی داشتند. برای سقف، یک سری الوار چوبی می‌گذاشتند، بینشان تخته می‌زدند، رویش کاه می‌ریختند، و بعد روی آن را با خاک‌گل یا اندود کاهگل می‌پوشاندند. آن خانه‌ها ثابت بودند و آدم‌ها مدت طولانی در آن‌ها زندگی می‌کردند. ولی آن کومه‌های صحراییِ کوچک آبگیرها هم انگار از همان خانواده بودند. معلوم بود از خانواده‌ی همان ساخت‌وسازها هستند، فقط کوچک‌تر، موقت‌تر، و سبک‌تر.

هم از نظر مصالح شبیه بودند، هم از نظر تکنیک. همان چوب، همان گل، همان کاه و خاشاک، همان استفاده از چیزی که همان‌جا دم دست بود. حتی زیرسازی گلیِ کومه هم با همان گلی درست می‌شد که آبگیر با بیل از کنار جویچه برمی‌داشت. همان بیلی که با آن مسیر آب را عوض می‌کرد، با همان بیل هم گل را برمی‌داشت و سطح صاف زیر کومه را درست می‌کرد.

و وقتی روز تمام می‌شد، یا وقتی کار آبگیری تمام می‌شد، آن خاک دوباره برداشته می‌شد و برمی‌گشت توی همان جویچه‌ها و شیارهایی که ازشان آمده بود. انگار این سازه‌ها از خود زمین قرض گرفته می‌شدند و بعد دوباره به خود زمین برگردانده می‌شدند.

این در مورد خانه‌های کاهگلیِ دائمی‌تر هم صادق بود. آن‌ها هم از همان خاک اطرافشان ساخته می‌شدند؛ خاکی که با کاه و آب قاطی می‌شد. یادم هست که در اثر کندن خاک، چیزی شبیه یک چاله‌ی گل یا حوضچه‌ی کوچک درست می‌شد؛ جایی که خاک نرم بود. بعد کارگرها داخل آن چاله آب می‌ریختند، کاه می‌ریختند، و چند نفر، با پاچه‌هایی که بالا زده بودند، داخل همان چاله می‌رفتند و گل را با پا لگد می‌کردند تا ورز داده شود و برای ساختن آماده شود. خاطرم هست وقتی پاهای لختشان را از گل بیرون می‌کشیدند، یک صدای ماچِ بزرگ می‌آمد.

در آن ده، یک سری سازه‌های کاهگلیِ ول‌شده هم بود. بعضی‌هایشان بقایای آخور اسب‌ها بود، بعضی‌ها فقط قطعه‌ای از یک دیوار بودند، بعضی‌ها هم بناهایی بودند که دیگر استفاده نمی‌شدند. قنات‌هایی هم بودند که خشک شده بودند و پشت سرشان یک سری میله‌چاه‌های خشک و فروریخته به جا گذاشته بودند؛ همان چاه‌های عمودی مسیر قنات که از حوالی مادرچاه تا مظهر قنات روی زمین رد می‌انداختند. این‌ها همه برای ما عالی بودند، چون می‌توانستیم ازشان بالا برویم، بپریم پایین، یا رویشان سرسره‌بازی کنیم. مقیاسشان با مقیاس بدن ما جور بود. می‌توانستی با نوک کفشت تویشان جای پا بکنی. و از همه مهم‌تر، وقتی روی این بناها می‌نشستی، همیشه یک لایه‌ی نرم خاک بین تو و آن بنا بود. اصلاً مثل این نبود که روی یک بلوک بتنی خشن یا یک تیر فلزی داغ نشسته باشی. این بناهای کاهگلی به شکل عجیبی هم مقاوم بودند، هم نرم بودند، هم کودک‌دوست بودند.

این خانه‌ها و بناهای کاهگلی تا وقتی کسی در آن‌ها زندگی می‌کرد، انگار در یک رابطه‌ی دائمی با آدم‌ها بودند. باید ازشان مراقبت می‌شد. اگر جایی ترک برمی‌داشت، باید همان‌جا را با گل می‌بستی. اگر باران به بخشی از دیوار یا سقف آسیب می‌زد، باید دوباره دستی رویش می‌کشیدی، اندود گچ یا گل می‌مالیدی، مرمتش می‌کردی. یک جور رابطه‌ی دوطرفه بود: آن بنا از آدم مراقبت می‌کرد، سایه و پناه و خانه می‌داد؛ آدم هم باید از آن مراقبت می‌کرد. حتی می‌شود گفت یک جور موجود زنده‌ی خانگی بود، چیزی شبیه یک حیوان خانگی، که اگر حواست بهش بود، با تو زندگی می‌کرد، و اگر ولش می‌کردی، کم‌کم خودش را رها می‌کرد و به زمین برمی‌گشت.

برای همین وقتی دیگر کسی در آن‌ها زندگی نمی‌کرد، این بناها متروکه می‌شدند، اما متروکه شدنشان مثل ساختمان‌های رهاشده‌ی امروزی نبود. به مرور زمان از بین می‌رفتند، نرم می‌شدند، فرو می‌نشستند، و کم‌کم دوباره جزئی از زمین می‌شدند.

خلاصه اینکه این ساخت‌منظر گلی و کاهگلی، شامل خانه‌ها، آخورها، قنات‌ها، میله‌چاه‌ها و ردّ خشک‌شده‌ی آب، حتی وقتی خراب و بلااستفاده بودند، باز هم جزئی از طبیعت و منظر روستا بودند. پرنده‌های هدهد درون سوراخ‌هایشان تخم می‌گذاشتند. در بهار، در اثر باران، رویشان لاله‌های وحشی رشد می‌کرد؛ همان‌هایی که وسطشان سیاه است و خودشان قرمز. در پاییز هم مخمل شتری‌رنگ می‌شدند؛ از جنس رنگ زمین، از جنس رنگ علف‌های خشک، و از جنس همان زمین‌های طلایی گندم و جو.

حالا این را فعلاً کنار بگذاریم. بهش برمی‌گردم.

ما یک خانه هم در مشهد داشتیم؛ شهری بزرگ‌تر که چند میلیون نفر جمعیت دارد. تعطیلات و تابستان‌ها را در نیشابور می‌گذراندیم، ولی مدرسه در مشهد بود، برای همین خانه‌ی اصلی ما در مشهد بود. دقیقاً آن‌طرف خیابان، شاید پنج متریِ آپارتمانی که ما در آن زندگی می‌کردیم، یک ساختمان سه‌چهار طبقه بود با ستون‌های فلزی و دیوارهای آجریِ لخت. انگار کارفرما پولش تمام شده بود و ساختمان را همان‌طور در برزخِ ناتمامی رها کرده بود.

تل‌های شن و ماسه و آهک، و بعضی ابزارآلات مثل فرغون و سطل، شلخته و پراکنده دور این ساختمان افتاده بودند. در تمام مدتی که ما در آن محله زندگی می‌کردیم، وضعیت همین بود. می‌خواهم بگویم برخلاف آن سازه‌های موقت و دائمی ده، که هم به نظر و هم در عمل جزئی از طبیعت و منظر محیط خودشان بودند، این ساختمان فلزی و آجری مثل یک سفینه‌ی فضایی از کره‌ای دیگر بود که در محله‌ی ما نشسته باشد.

و برخلاف سازه‌های رهاشده‌ی ده، که بین دیگر اجزای منظر روستا بُر خورده بودند، این ساختمان فریاد می‌زد که متروکه است؛ بلکه خطرناک است، بلکه جن‌زده است. و این، تقریباً تجربه‌ی من از اغلب معماری‌هایی بوده که در طول زندگی‌ام، و بعدها هم، دیده‌ام.

رابطه‌ی بنا با زندگی چیز عجیبی است. اینکه بنا با بدن کودکی تو، با بدن جوانی تو، با بدن میانسالی و پیری تو چه ارتباطی دارد. اینکه وقتی با کف دستت به آن می‌زنی، دستت را خراش می‌دهد، یا مثل این است که دستت را به پشت یک گاو یا اسب زده‌ای. اینکه وقتی ترک برمی‌دارد، می‌شود رویش مرهم گذاشت و ترک را با همان خاک بست. اینکه می‌شود روی سرش با دست اندود گچ یا گل مالید تا باران اذیتش نکند. اینکه در بهار از آن گل و گیاه بروید. و وقتی متروکه شد، خودش روی زمین دراز بکشد و کم‌کم در آن حل شود.

نمی‌خواهم این را رمانتیک یا نوستالژیک کنم. ولی اگر ذره‌ای از این تجربه‌هایی که با شما در میان گذاشتم در شما طنین انداخت، این سؤال را می‌کنم: ساخت‌وساز امروزی چه چیزی به بچه‌های ما داده، در ازای همه‌ی چیزهایی که از آن‌ها گرفته؟ رابطه‌ی بچه‌های ما با دیوار چیست؟ با بام، با پله، با ساختمان روبه‌روی خانه، کنار خانه، پشت خانه؟

خانه‌های امروز به بچه‌های ما بدهی دارند.